AI-geletterdheid verplicht? Wat de wet écht van je vraagt

Ergens tussen twee offertes door kwam de mail binnen: AI-geletterdheid is verplicht, de handhaving is begonnen, en de boete loopt op tot 15 miljoen euro. Eronder een cursus van een paar duizend euro. De verplichting bestaat echt, alleen klopt die zin op drie punten niet. Het bedrag hoort bij een ander artikel. De plicht zelf is in juli 2026 juist verzwakt in plaats van verzwaard. En er is wél een AI-regel die je vandaag kunt overtreden, alleen gaat die niet over je personeel maar over je chatbot. Hieronder staat per punt wat er letterlijk in de wet staat, en wat je er als ondernemer mee moet.

Wat artikel 4 sinds juli 2026 letterlijk van je vraagt

AI-geletterdheid staat in artikel 4 van de Europese AI-verordening en geldt sinds 2 februari 2025. De plicht raakt vrijwel iedereen: gebruik je ChatGPT voor je mails, zit er een AI-knop in je boekhoudpakket, staat er een chatbot op je site, of screent je wervingssoftware cv's, dan ben je gebruiksverantwoordelijke en val je eronder. Bedrijfsgrootte doet er niet toe, en of je het zelf hebt gebouwd ook niet.

Wat er sinds kort anders is, hebben de meeste artikelen op internet nog niet meegenomen. De oude tekst eiste dat organisaties een toereikend niveau van AI-geletterdheid bij hun personeel “waarborgen”. Op 27 juli 2026 is die tekst gewijzigd door het EU Digital Omnibus, Verordening (EU) 2026/1744, gepubliceerd in het Publicatieblad op 24 juli 2026 en na te lezen op EUR-Lex. De nieuwe tekst vraagt dat je “maatregelen neemt ter ondersteuning van de ontwikkeling van AI-geletterdheid”, met er letterlijk achteraan: “This obligation does not require providers or deployers to guarantee any specific level of AI literacy of any individual.” Advocatenkantoor Noerr noemt dat in zijn analyse een degradatie tot een inspanningsverplichting.

Op AI-geletterdheid staat geen boete. Op de chatbot-melding wel.

Waar komt dat bedrag van 15 miljoen dan vandaan? Uit artikel 99, de boetebepaling van de AI-verordening. Dat artikel somt limitatief op wélke artikelen beboetbaar zijn: artikel 5 (de verboden praktijken) in de hoogste band, en onder meer de artikelen 16, 22 tot en met 26 en 50 in de band van 15 miljoen euro of 3% van de wereldwijde jaaromzet. Artikel 4 komt in geen enkele band voor. Dat is geen interpretatie, je kunt de opsomming zelf nalezen op artificialintelligenceact.eu/article/99.

Eén eerlijk voorbehoud hoort erbij. Artikel 99 lid 1 laat lidstaten toe om zelf sancties te koppelen aan onderdelen waar de verordening dat niet doet. De Nederlandse Uitvoeringswet AI-verordening was in augustus 2026 nog een conceptwetsvoorstel: de internetconsultatie liep van 20 april tot 1 juni 2026 en het wetgevingsadvies van de Raad van State was nog niet eens begonnen. Er kan dus ooit iets bijkomen. Vandaag is het er niet, en niemand kan je vertellen wanneer wel.

De AI-plicht die je wél kunt overtreden

Sinds 2 augustus 2026 moeten chatbots en telefoonassistenten de gebruiker expliciet melden dat hij met AI praat. Dat is artikel 50, lid 1. Die datum is niet opgeschoven en er geldt geen overgangsrecht, ook niet het veelgehoorde “wij hebben nog tot 2 december 2026”, want dat uitstel gaat over het mérken van AI-gegenereerde content, niet over de openingszin van een gesprek. De Europese Commissie nam op 20 juli 2026 de definitieve richtsnoeren aan (document C(2026) 5054, persbericht IP/26/1653).

In die richtsnoeren staat een klantenservice-chatbot met naam en toenaam als systeem dat rechtstreeks met mensen communiceert, en dus onder de meldplicht valt. De uitzondering voor gevallen waarin het “toch duidelijk AI is” wordt uitdrukkelijk eng uitgelegd. Zakelijk gebruik is geen ontsnapping: de richtsnoeren rekenen ook professionele gebruikers tot de mensen die de melding moeten krijgen. De Autoriteit Persoonsgegevens vat de kern in één zin samen (9 juli 2026): “Voor alle 4 de verplichtingen geldt dat de informatie beschikbaar moet zijn uiterlijk voor de eerste interactie met of blootstelling aan de content.”

Er zit nog een derde eis in de wettekst die in vrijwel geen checklist terugkomt: artikel 50 lid 5 eist dat de melding voldoet aan de geldende toegankelijkheidseisen. Vier dingen maken hem goed, en ze kosten niets:

• Echte tekst, geen plaatje. Een schermlezer moet hem kunnen voorlezen.
• Genoeg contrast, en niet alleen zichtbaar als je met je muis ergens overheen zweeft.
• Opgenomen in de tabvolgorde, zodat wie met het toetsenbord werkt hem ook tegenkomt.
• Vóór de eerste vraag. Niet halverwege, en niet pas als iemand ernaar vraagt.

En dan de boete waar het bij artikel 50 wél over gaat. De band is 15 miljoen euro of 3% van de wereldwijde jaaromzet, maar dat is niet wat een MKB-bedrijf riskeert: artikel 99 lid 6 bepaalt dat voor kleine en middelgrote bedrijven het láágste van die twee geldt, en dat de toezichthouder omvang en draagkracht moet meewegen. Bij 2 miljoen euro omzet is 3% zestigduizend euro, dat is de bovengrens waar je over praat, niet 15 miljoen. Sinds de wijziging van juli 2026 geldt dezelfde regel bovendien één maatklasse hoger, voor bedrijven die net uit de MKB-definitie zijn gegroeid.

Wat je deze week kunt doen, in ongeveer een dagdeel

Geen enkel onderdeel hiervan vraagt een cursus, een certificaat of een extern bureau. De wet schrijft geen vast aantal uren voor, geen verplichte opleiding en geen keurmerk. Wat de wet vraagt is dat je aantoonbaar moeite doet en dat je die moeite kunt laten zien.

• Schrijf op welke AI er in je bedrijf rondloopt. Ook de AI-knoppen in software die je al jaren gebruikt, je boekhouding, je mailprogramma, je wervingstool.
• Bepaal per rol wat iemand moet weten. Wie offertes laat schrijven heeft iets anders nodig dan wie facturen laat inlezen.
• Houd één sessie van een uur: wat kan het, waar gaat het mis, en wat mag er niet in. Klantgegevens, personeelsdossiers en prijsafspraken zijn de drie die je altijd noemt.
• Zet de afspraken op één A4 en laat het aftekenen. Ook door de zzp'ers die voor je werken, de plicht geldt ook voor mensen die namens jou met AI werken.
• Zet een datum in de agenda om het over een jaar opnieuw te doen, en tussendoor bij elke nieuwe tool.
• Open je eigen chatbot en lees de eerste zin. Staat er dat het AI is? Zo niet, dan heb je daar je enige echte overtreding gevonden.

Waarom een cursus van een paar duizend euro zelden je probleem oplost

Om misverstanden te voorkomen: kennis is wél de rem. Het CBS vraagt bedrijven waarom ze géén AI gebruiken, en over alle bedrijfstakken samen noemt 8% gebrek aan relevante ervaring in het bedrijf tegen 2% dat de kosten te hoog zijn (CBS, ICT-gebruik bij bedrijven 2025, bedrijven vanaf 10 werkzame personen). Kennis remt dus ongeveer vier keer harder dan geld. In de gespecialiseerde bouw is het verschil nog groter. Wie denkt dat het budgetbezwaar het echte bezwaar is, kijkt naar het kleinste bezwaar dat er is.

Maar wélke kennis ontbreekt er dan? Onderzoeksbureau Dialogic zocht dat uit voor het ministerie van Economische Zaken (“Onderzoek AI-gebruik in het mkb: Ambitie of aarzeling?”, 29 september 2025). Bij bedrijven onder de vijftig medewerkers zit de drempel in weten: ze geven aan niet te weten welke stappen te zetten, verkeerde verwachtingen van AI te hebben, of onvoldoende inzicht te hebben in de mogelijkheden. Pas bij grotere bedrijven verschuift het naar de businesscase en daarna naar techniek. Van de onderzochte vormen van ondersteuning staat het delen van praktijkvoorbeelden bovenaan, bij de ondernemers én bij de experts. Let op de omvang: dit is kwalitatief onderzoek met 25 diepte-interviews, dus lees het als rangorde, niet als percentage van de markt.

Dat verschil zie je terug in hoe begeleiding werkt als ze wél werkt. Op de casepagina van een AI-leverancier (saixtech.com) staat een Japans reclamebureau beschreven dat twaalf weken lang wekelijkse begeleiding kreeg: eerste zes weken een gedeelde basis, daarna live vragen over echte knelpunten uit het eigen werk. Het bureau rapporteert geen euro's, het gaat over gelijke kwaliteit tussen teamleden en minder werk overdoen. Het is een leverancierclaim zonder cijfers, dus neem het als illustratie en niet als bewijs. Het patroon is wel herkenbaar: wat het verschil maakte, was oefenen op eigen werk. Niet een certificaat.

De subsidie die het beeld scheeftrekt

Er is nog een reden waarom een cursus vanzelf de goedkoopste oplossing lijkt: opleiden is veel ruimer gesubsidieerd dan laten bouwen. De SLIM-regeling van het ministerie van Sociale Zaken vergoedt voor een individuele mkb-aanvraag 60% van de subsidiabele kosten, bij minimaal 5.000 euro aan kosten en maximaal 24.999 euro subsidie, voor onder meer opleiding en doorlichting van de onderneming. Het tweede aanvraagtijdvak van 2026 loopt van 19 augustus 09:00 tot 7 september 17:00 uur (Uitvoering Van Beleid, ministerie van SZW).

Voor het láten bouwen van een automatisering bestaat geen landelijke tegenhanger, alleen regionale regelingen met sector- en postcodefilters. Dat scheve speelveld verklaart waarom opleiden goedkoper oogt dan bouwen, ongeacht welk van de twee je probleem oplost. Beantwoordt een cursus jouw vraag? Doen, en pak de subsidie mee. Is je vraag “hoe kom ik van die veertig mails per dag af die allemaal hetzelfde vragen”, dan gaat een cursus daar niet over, hoe voordelig hij ook is.

En als je het zeker wilt weten

Sinds 8 juli 2026 kun je als organisatie gratis en vertrouwelijk in gesprek met de Autoriteit Persoonsgegevens over de AI-verordening. De toezichthouder reserveert daar iedere woensdag tijd voor, online of op locatie in Den Haag, maximaal een uur per gesprek; het aantal plaatsen is tot en met augustus beperkt en gaat op volgorde van binnenkomst. De transparantieverplichtingen staan letterlijk op de onderwerpenlijst. Eén beperking staat er net zo letterlijk bij: toelichtingen van de toezichthouder zijn geen juridisch bindende standpunten. Je kunt dus zeggen dát je het besproken hebt, nooit dat iets is goedgekeurd.

En de handhaving zelf? Die is er in Nederland nog niet. Het kabinet schrijft in zijn Kamerbrief over het toezichtstelsel dat de markttoezichthouders hun taak pas formeel hebben ná publicatie en inwerkingtreding van de uitvoeringswet, en in dezelfde brief dat de verplichtingen intussen gewoon gelden, omdat een Europese verordening rechtstreeks werkt. Wat er ondertussen oploopt is dus geen boeterisico, maar bewijsachterstand: elke maand dat een klantgerichte AI zonder melding draait, is een maand die je achteraf niet meer kunt documenteren. Dat is een reden om de melding rustig mee te bouwen, niet om te wachten.

Kort samengevat

• AI-geletterdheid is verplicht sinds 2 februari 2025 en geldt voor iedereen die AI zakelijk gebruikt, ongeacht bedrijfsgrootte.
• Sinds 27 juli 2026 is het een inspanningsverplichting: maatregelen nemen, geen kennisniveau garanderen.
• Op artikel 4 zet de verordening zelf geen boete. Het bedrag van 15 miljoen hoort bij artikel 50.
• Artikel 50, melden dat iemand met AI praat, geldt sinds 2 augustus 2026, zonder uitstel en zonder overgangsrecht.
• Loopt het toch mis, dan geldt voor het MKB het láágste van het vaste bedrag of het omzetpercentage.
• Een uur uitleg, een A4 met afspraken en een datum in de agenda dekt de plicht. Een certificaat is nergens verplicht.